‘Terugkomen is iets anders dan thuisblijven’

Vier reisboeken voor in de vakantiekoffer

Hoeveel ‘land- en volkenkunde’ er ook in een reisboek zit, het gaat als het goed is ook altijd over de auteur en zijn wortels. ‘Reizen is de kortste omweg naar jezelf,’ schrijft Jan Brokken. Dat bedoelt ook Cees Nooteboom in De omweg naar Santiago, zijn opnieuw herdrukte bundeling reisverhalen over Spanje.

Het verweerde landschap en het Spaanse karakter ‘corresponderen met datgene waar ik over ga’, zegt Nooteboom, die deze maand zijn tachtigste verjaardag viert. Volgens hem zit het in een combinatie van frivoliteit, chaos, dromerigheid, anarchisme, egocentrisme, iets hards en wreeds, en de neiging te verdwalen. Geen slecht zelfportret.

Zijn beste verhalen gaan  over romaanse bouwkunst en zijn pogingen de denkwereld te doorgronden waarin die ontstond, die van middeleeuwse fabeldieren en het ongepolijste christendom uit het Oude Testament. Ergens noemt hij een kerk die hem bijzonder bevalt ‘het soort ruimte waarin je zelf een mathematisch punt wordt, alsof er voortdurend lijnen uit jouw bewegende aanwezigheid worden getrokken naar de vlakken, rechthoeken, lichtbronnen om je heen.’ Zo is het ook in dit reisboek.

Cees Nooteboom: De omweg naar Santiago. Uitgeverij Atlas Contact, 398 blz, 29,90 euro.

In het landschap de tijd laten verstrijken. John Steinbeck doet het keer op keer weergaloos in Reizen met Charley, het geestige en melancholische verslag van zijn reis in 1960 met een geïmproviseerde camper door de Verenigde Staten, in gezelschap van zijn hond. Bij zijn geboortestad Salinas in Californië beklimt hij een rots en schrijft: ‘Deze eenzame, stenen top biedt uitzicht op mijn hele kindertijd en jeugd.’

Steinbecks boek is al zeven keer herdrukt in het kielzog van Geert Maks Reizen zonder John, die het vijftig jaar later als kompas gebruikte voor zijn eigen Amerikaanse reis.

Hij betrapte Steinbeck daarbij op tal van dichterlijke vrijheden. Maar dat is het punt niet. Sommige reizen zijn al voorbij voordat je bent teruggekeerd, schrijft Steinbeck. En andere, zoals deze zoektocht naar wat ‘thuis’ betekent, ‘gaan nog lang door nadat de beweging in tijd en ruimte is opgehouden’.

John Steinbeck: Reizen met Charley. Een zoektocht naar Amerika. Vertaling Tineke Funhoff, uitgeverij Atlas Contact, 253 blz, 15 euro.

In Heimwee naar Peking, voor het eerst gepubliceerd in 1994 en nu herdrukt, reist Bettine Vriesekoop in drie etappes terug naar het China waar ze intensieve tafeltennistrainingen deed. Ze kwam er voor het eerst in 1980 en opnieuw in 1991 en 1992, aan de vooravond van het Europees kampioenschap (dat ze herovert). Je ziet China in die jaren veranderen in een consumptiemaatschappij en hoe het ping pang qiu als volkssport naar de achtergrond verdwijnt.

Maar ze beschrijft vooral openhartig hoe die onzekere, broodmagere, door haar Nederlandse coach half gehersenspoelde achttienjarige zich sindsdien ontwikkelde. En hoe China haar leerde ‘dat ik mezelf kon overwinnen’. Ze zou – maar dat weten we hier nog niet – er vaak terugkeren, Mandarijn leren en er gaan wonen, waaronder drie jaar als correspondent van NRC Handelsblad.

Bettine Vriesekoop: Heimwee naar Peking. Uitgeverij Nijgh & Van Ditmar, 128 blz, 7,50 euro.

Op zijn vaste metrotraject tussen het Gare du Nord en zijn Parijse appartement zijn vijf stations genoemd naar katholieke heiligen. ‘Onder de grond kent Frankrijk de scheiding tussen Kerk en Staat niet’, noteert Adriaan van Dis.

In Stadsliefde neemt hij je opnieuw mee op zijn zwerftochten in de stad die we al kennen uit zijn roman De wandelaar (2007). Van Dis is een ideale gids: onvermoeibaar, geestig, scherpzinnig en warm. En als zijn Parijse avontuur na zeven jaar eindigt, heeft hij ook zijn vaderland scherper leren zien, zoals iedereen ontdekt die daar langere tijd niet is. En dat ‘thuis’ niet langer hetzelfde betekent. Zoals in Amsterdam ergens op een muur staat: ‘Terugkomen is iets anders dan thuisblijven’.

Adriaan van Dis: Stadsliefde. Scènes in Parijs. Atlas Contact, 240 blz, 10 euro.

Dit artikel verscheen eerder in NRC Weekend [‘Dwalen door een verweerd landschap,’ 20 juli 20130].

Tags: Adriaan van Dis, Bettine Vriesekoop, Cees Nooteboom, John Steinbeck, recensie, reisboeken