De krimpende horizon van het Markermeer

Ruimte kan zich in Nederland moeilijk verdedigen

Weidsheid en leegte – je hoeft er niet voor naar Spanje of Schotland. In Lelystad stap ik op de veerboot van Natuurmonumenten en ben drie kwartier later op een onbewoond atol in de onmetelijke oceaan. Blauwe hemel, cumuluswolkjes, tetterende vogels, een vrij goed humeur. Je bent hier voor werk, vriend, lach ik mezelf uit.

De Marker Wadden zijn geen wadden. Er is geen getij en het water is al heel lang niet zout meer. Het is een kunstmatige archipel, geboetseerd uit zand, klei en het slib dat het water vertroebelde en de Markermeerbodem verstikte. Win-win voor een helderder meer en voor de vogels, vissen en planten die zich hier hebben gevestigd. ‘Geschapen natuur’ is in Nederland geen oxymoron.

Dit is het nieuwste speeltje van Rijkswaterstaat en werkverschaffing voor de baggerlobby, dacht ik vroeger. Nu ik er voor het eerst ben, geef ik me gewonnen. Natuurlijk, het is ook een pleisterplaats voor vogelaars en oudere wandelaars op verstandige schoenen, er passen zestig jachtjes in de haven en via Landal kun je er een ‘duurzaam eilandhuisje’ huren. Ook de archipel is geen natuur-alleen – daarvoor moet je dus wel naar Spanje of Schotland.

Maar dit licht vind je alleen op groot water. In het westen blikkert iets wat Enkhuizen moet zijn. Aan de zuidelijke horizon alleen de torens van Almere. Daar ergens moeten ook de Oostvaardersplassen liggen, die met de Marker Wadden sinds 2018 het Nationaal Park Nieuw Land vormen.

Buitenrand van een binnenmeer

Toch kan het hier weleens minder weids en leeg worden. Lelystad heeft ambitieuze plannen voor buitendijkse expansie. Niet alleen voor woningbouw. ‘De kust biedt kansen als bruisend recreatief en toeristisch gebied met regionale en (inter)nationale aantrekkingskracht,’ aldus de gemeente. ‘De kust’ – nieuwe definitie ook voor de buitenrand van een binnenmeer.

En de Tweede Kamer nam vorige week met algemene stemmen een motie aan die de regering vraagt om onafhankelijk onderzoek naar nieuw land voor woningbouw in Markermeer en IJmeer – de driehoek Amsterdam, Marken, Almere. Plus uitbreiding van de Marker Wadden, vermoedelijk als ‘natuurcompensatie’.

Het plan voor zo’n ‘IJstad’ is al oud. Het dook ook opnieuw op als een van de tien nieuwe steden die D66 wil bouwen. ‘IJstad wordt min of meer onmogelijk gemaakt door hoe wij het Markermeer bestemmen, namelijk als zoetwaterbuffer,’ zei Pieter Grinwis (ChristenUnie) in de Tweede Kamer.

Wat er uit dat onderzoek moet komen, staat voor hem trouwens al vast, leek het. ‘Als je gaat rekenen, klopt dat niet. Dan is [woningbouw] gewoon veel te makkelijk opzij geschreven door het vorige kabinet slash de ambtenaren.’ Ook met woningbouw blijft er genoeg Markermeer over, zei hij.

Negeer dat Markermeer en IJsselmeer in 2024 bijna overstroomden toen ze de rivierafvoer moest bergen na bijbelse regenval in Duitsland en spuien via de Afsluitdijk wekenlang niet lukte, wegens aanhoudend hoog water in de Waddenzee. En never mind de periodes van droogte, vaker en langer, waarvoor juist extra zoetwater onmisbaar is.

“Nederland houdt vol dat belangen niet ten koste van elkaar gaan, dat wij het land van én-én blijven

Een open Markermeer dempt zulke schokken. Kan het zijn dat ‘slash de ambtenaren’ misschien gelijk hebben? Is het voor niets dat langs de hele voormalige Zuiderzee dijken worden verhoogd? Wees blij dat de Markerwaard – inclusief een Schiphol 2.0 – er nooit is gekomen; dan was er nog minder meer.

‘We willen Lelystad verbinden met Nationaal Park Nieuw Land en gebruik maken van de ligging aan het grote, open water,’ schrijft de gemeente. ‘Onderscheidend wonen met uitzicht op de natuur.’

Vanaf de ‘gemaakte natuur’ van de Marker Wadden is op deze glorieuze dag over het Markermeer gezien dit het uitzicht: ruimte kan zich steeds moeilijker verdedigen. Nederland houdt vol dat belangen niet ten koste van elkaar gaan, dat we niet hoeven kiezen. Dat wij het land van én-én blijven.

Dit is een licht aangepaste versie van de column ‘In het Markermeer zal de horizon krimpen’ [NRC, 20 april 2026].

Tags: #Inhetland, nieuw land, nieuwe natuur